Categories
οικολογικά

Ακραίες πόλεις: η αστική ζωή στην εποχή της κλιματικής αλλαγής

Το γενικότερο πλαίσιο προβληματισμού για την παγκόσμια κλιματική αλλαγή θέτει καίριες ερωτήσεις, που αφορούν ιδιαίτερα την αστική ζωή. Πως θα επηρεάσει τις ζωές μας η κλιματική αλλαγή, ποιές περιοχές θα την ῾νοιώσουν᾽ πιο έντονα, αλλά και τι μορφές προστασίας έχουμε αρχίσει να προετοιμάζουμε.  

Στο βιβλίο του σχετικά με αυτό που ονομάζει “ακραίες πόλεις” (extreme cities), ο Ashley Dawson υποστηρίζει ότι ειδικά οι πόλεις είναι κάτι σαν το ‘σημείο μηδέν‘ για την αλλαγή του κλίματος, συμβάλλοντας από τη μια πλευρά τα μέγιστα στην αύξηση του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, ενώ από την άλλη βρίσκονται συχνά σε περιοχές που θα δεχθούν άμεσα τις  επιπτώσεις από τα αυξανόμενα επίπέδα της θάλασσας.

Σήμερα, η πλειοψηφία των μεγαλουπόλεων του κόσμου βρίσκονται σε παράκτιες ζώνες, αλλά λίγες από αυτές είναι επαρκώς προετοιμασμένες για τις πλημμύρες που θα απειλούν ολοένα και περισσότερο τις ακτές τους. Αντ ‘αυτού, οι περισσότερες συνεχίζουν να αναπτύσσουν πολυτελείς ακρογιαλιές για τις ελίτ και βιομηχανικές εγκαταστάσεις για τις επιχειρήσεις. Αυτά όχι μόνο εντείνουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, αλλά και θέτουν τους κατοίκους των παράκτιων περιοχών σε μεγαλύτερο κίνδυνο όταν αυξηθούν τα επίπεδα του νερού.

Ο Dawson προσφέρει ένα ανησυχητικό πορτρέτο για το μέλλον των πόλεων μας, περιγράφοντας κάποιες από τις σημερινές προσπάθειες προστασίας ως ανεπαρκείς (π.χ. στη Νέα Υόρκη, στην Ολλανδία, στην Αλάσκα κλπ.). Η καλύτερη ελπίδα μας δεν έγκειται στις οχυρωμένες θάλασσες, υποστηρίζει. Αντίθετα, ελπιδοφόρα είναι τα αστικά κινήματα που ήδη αγωνίζονται για να ξαναφτιάξουν τις πόλεις μας με πιο δίκαιο και ισότιμο τρόπο.

Σιγουρα πάντως η κλιματική αλλαγή και οι παγκόσμιες καταστροφές που συνδέονται με αυτήν, όπως γίνεται φανερό πια, προσδιορίζονται και παρουσιάζονται με πολύ διαφορετικούς και κριτικά ελεγχόμενους τρόπους.

Όταν, για παράδειγμα, ο πρόσφατος τυφώνας Harvey άρχισε να φορτώνει με δεκάδες τρισεκατομμύρια λίτρα βροχής το νοτιοανατολικό Τέξας, οι σχολιαστές στα μέσα μαζικής ενημέρωσης επικεντρώθηκαν στην άνευ προηγουμένου φύση της καταιγίδας: ήταν, τόνισαν, το πιο ακραίο συμβάν βροχής στο ιστορικό των ΗΠΑ. Ομοίως, καθώς ο τυφώνας Irma έτρεξε προς τη Φλόριντα, οι τίτλοι των ΜΜΕ έγραφαν για την ισχυρότερη καταιγίδα που καταγράφηκε ποτέ στον Ατλαντικό.

Αλλά ο Harvey και η Irma δεν ήταν οι μοναδικές καταστροφές λόγω κλίματος τον περασμένο μήνα. Στα μέσα και στο τέλος του Αυγούστου, ιδιαίτερα έντονες βροχές των μουσώνων έπληξαν μεγάλο μέρος της Νότιας Ασίας, σκοτώνοντας πάνω από 1.200 ανθρώπους, πλημμυρίζοντας πάνω από το ένα τρίτο του Νεπάλ και του Μπαγκλαντές και εκτοπίζοντας δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους.  Ωστόσο, τα Δυτικά μέσα μαζικής ενημέρωσης ήταν σχεδόν σιωπηλά για την παράλληλη αυτή καταστροφή στη Νότια Ασία. Οι καταστροφές που σχετίζονται με το κλίμα όταν πλήττουν τους πιο ευάλωτους ανθρώπους του κόσμου συχνά μοιάζουν σαν να κηλιδώνουν τον δημόσιο λόγο στους πλούσιους λαούς και αυτή η αμέλεια λέει πολλά για το πόσο αποτελεσματικά (ή αναποτελεσματικά) θα αντιμετωπίσουμε το προσεχές κλιματικό χάος.

(Φωτογραφία από πόλη της Ινδίας, Αύγουστος 2017. Arindam Dey/Getty images)

Τα καιρικά συστήματα, άλλωστε, δεν ενδιαφέρονται για εθνικά σύνορα. Στην πραγματικότητα, εξαρτώνται από ροές γύρω απο τον πλανήτη για να χτίσουν τις τεράστιες ενέργειές τους. Αλλά η άποψή μας σχετικά με τις άγριες θύελες που ξεσπούν σε ολόκληρο τον κόσμο είναι εξαιρετικά παρωχημένη. Γυρίζοντας πάλι στο πρόσφατο παράδειγμα των ΗΠΑ, αξίζει να σημειώσουμε ότι ὀταν ένας τυφώνας, όπως ο Irma, σχηματίζεται στα ζεστά νερά του Ατλαντικού και διασχίζει την Καραϊβική πριν χτυπήσει τη βορειοαμερικανική ηπειρωτική χώρα, τα αμερικανικά μέσα μαζικής ενημέρωσης μὀλις που καταφέρνουν να αναγνωρίσουν τις επιπτώσεις στα ασθενέστερα έθνη. Σπάνια μάλιστα θα υπάρξουν και κάποιοι υπαινιγμοί ή φευγαλέες ματιές γύρω από την σύγχρονη ιστορία της ηγεμονικής κυριαρχίας και αποικιοκρατικής εκμετάλλευσης, που έχει καταστήσει τα έθνη που βρίσκονται στην τροχιά των ΗΠΑ να είναι ευάλωτα στις αποκαλούμενες φυσικές καταστροφές.

῾Αποκαλούμενες᾽ επειδή ο όρος «φυσική καταστροφή» υποδηλώνει μια απρόβλεπτη καταστροφή που κατά κάποιο τρόπο πέφτει από τον ουρανό, αλλά όμως, όπως ο γεωγράφος Neil Smith υποστηρίζει, οι φυσικές καταστροφές είναι στην πραγματικότητα το προϊόν των πολύ απτών και κοντινών κοινωνικών ανισοτήτων. Γράφοντας μετά τον τυφώνα Κατρίνα που έπληξε τη Νέα Ορλεάνη, ο Smith πρότεινε ότι δεν υπάρχει φυσική καταστροφή: «Σε κάθε φάση και αναλυτική πλευρά μιας καταστροφής – αιτίες, τρωτά σημεία, ετοιμότητα, αποτελέσματα και ανταπόκριση και ανασυγκρότηση – το περίγράμμα της καταστροφής όπως και της διαφοράς μεταξύ του ποιός ζει και ποιός πεθαίνει είναι σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό ένας κοινωνικός λογισμός.»

Οι ανισότητες του παγκόσμιου καπιταλισμού δεν χαρακτηρίζονται πλέον απλά από άνιση και συνδυασμένη ανάπτυξη. Καθώς κατοικούμε στην εποχή του όλο και περισσότερο επικίνδυνου χάους του κλίματος, ο παγκόσμιος καπιταλισμός χαρακτηρίζεται από άνιση και συνδυασμένη καταστροφή. Η Αποκάλυψη δεν είναι ένα ξεχωριστό, στιγμιαίο γεγονός, αλλά «ξετυλίγεται σε αργή κίνηση με ξαφνικά άλματα και θύελλες», όπως έγραψε ο θεωρητικός Evan Calder Williams, με ζώνες κατανομής που εξαπλώνονται σαν ακανόνιστες καταβόθρες στο έδαφος των καπιταλιστικών κοινωνιών σε όλο τον κόσμο . Όπως προειδοποίησε και ο Junot Díaz μετά τον σεισμό του 2010 στην Αϊτή, «η εφιαλτική ευπάθεια της Αϊτής πρέπει να γίνει αντιληπτή ως μέρος μιας μεγαλύτερης τάσης παγκόσμιας ανισότητας».

(Φωτογραφία απο την Αιτἠ τέσσερα χρόνια μετά τον μεγάλο σεισμό, Gael Turine/VU 2014)

Ο στενόμυαλος, μονοδιάστατος, χαρακτήρας με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι καταστροφές που συνδέονται με το κλίμα αποτελεί συνεπώς σημαντικό εμπόδιο στον τρόπο αντιμετώπισης του χάους του κλίματος. Ο όρος Ανθρωποκεντρική εποχή ή Ανθρωπὀκαινο (Antropocene), που έγινε γνωστός από τον ατμοσφαιρικό χημικό Paul Crutzen, και που είναι ακαδημαικά όλο και πιο δημοφιλής σήμερα, αναφέρεται στον βαθύ αντίκτυπο της ανθρώπινης συμπεριφοράς στο ατμοσφαιρικό σύστημα της Γης, έναν τέτοιο αντίκτυπο που αποτελεί πλέον μια νέα γεωλογική εποχή.

Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί, ότι το γενικευμένο πλαίσιο του Ανθρωπόκαινου, με την αναφορά του σε μια αδιαφοροποίητη ανθρωπότητα, αποκρύπτει τον σχετικά μικρό αριθμό ανθρώπων που έχουν ιστορικά επωφεληθεί από τις εκπομπές άνθρακα. Στο παρελθόν, όπως και στο παρόν, ο ορυκτός καπιταλισμός (των ορυκτών καυσίμων) που οδηγεί τα πλανητικά οικοσυστήματα προς μια μαζική εξαφάνιση υιοθετήθηκε για το κέρδος μιας μικροσκοπικής αλλά ισχυρής παγκόσμιας ελίτ.

Η μεγάλη παγκόσμια πλειοψηφία που είναι λιγότερο υπεύθυνη για τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα υποφέρει περισσότερο από το χάος του κλίματος. Για να εξετάσουμε λοιπόν τα ζητήματα των κλιματικών καταστροφών σε βάθος θα χρειαζόταν να διατυπώσουμε ενοχλητικές ερωτήσεις σχετικά με τις άνισες παγκόσμιες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, αλλά και τη βιωσιμότητα ενός οικονομικού συστήματος – του ορυκτού καπιταλισμού – που βασίζεται στην αδιάκοπη επέκταση σε έναν πεπερασμένο πλανήτη.

(Φωτογραφία Meena Kadri)

Καθώς το κλιματικό χάος εξαπολύει τις άνισες και συνδυασμένες καταστροφές του, ο αντίκτυπός του είναι ιδιαίτερα εμφανής στις μεγάλες πόλεις. Δύο μεγάλες ῾παλίρροιες᾽ συγκλίνουν σήμερα στις πόλεις του πλανήτη και, κατά συνέπεια, βλέπουμε μια από τις μεγαλύτερες απειλές για τη βιωσιμότητα της αστικής ύπαρξης. Η πρώτη είναι μια ανθρώπινη παλίρροια. Το 2007 η ανθρωπότητα έγινε πια ένα είδος που κατοικεί κυρίως σε πόλεις. Από τα περίπου 7 δισεκατομμύρια ανθρώπους που ζουν σήμερα, τα 3,3 δισεκατομμύρια ζουν σε πόλεις. Αλλά αν η ανθρώπινη κατάσταση είναι πλέον αστική, αυτή η αστική ανθρωπότητα δεν κατανέμεται ομοιόμορφα στις πόλεις του κόσμου.

Παρόλο που οι μελετητές στον Παγκόσμιο Βορρά θεωριτικοποιούν συχνά την αστικοποίηση μέσω του φακού των διαδικασιών οικοδόμησης πόλεων στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, οι περισσότεροι αστικοί πληθυσμοί σήμερα ζουν στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Αυτοί οι κάτοικοι των πόλεων είναι συχνά πρόσφυγες από τις πολιτικές της γεωργικής απορρύθμισης και της οικονομικής ελευθέρωσης – πολιτικές που έχουν ωθήσει εκατομμύρια αγρότες μακρυά από τη γη και προς φτωχογειτονιές στα αποβιομηχανοποιημένα αστικά συγκροτήματα του Παγκόσμιου Νότου. Αυτή η πικρή συγκομιδή της παγκόσμιας αγροτικής κρίσης έχει υπάρξει ένας από τους μεγαλύτερους μετασχηματισμούς της ανθρώπινης ιστορίας. Η νεοφιλελεύθερη παγκόσμια τάξη έχει δημιουργήσει μορφές ακραίας αστικοποίησης που έχουν ρίζες στην ανισότητα. Στις πόλεις του Παγκόσμιου Νότου, το ένα τρίτο έως το ήμισυ του αστικού πληθυσμού ζει σε ανεπίσημους ή άτυπους οικισμούς. Οι κάτοικοι αυτών των μη προγραμματισμένων ζωνών αντιμετωπίζουν εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες στον αγώνα τους να επιβιώσουν. Όπως γράφει ο Mike Davis, “Αντί των πόλεων του φωτός που ανεβαίνουν προς τον ουρανό, μεγάλο μέρος του αστικού κόσμου του εικοστού πρώτου αιώνα καταλήγει στην αθλιότητα, που περιβάλλεται από ρύπανση, περιττώματα και φθορά”.

Η επικίνδυνη φύση αυτού που ο Davis ονομάζει ῾οικολογία της παραγκούπολης᾽ (slum ecology) είναι ένα βασικό στοιχείο της σύγχρονης αστικοποίησης. Η μόνη διαθέσιμη γη για τους φτωχούς τείνει να βρίσκεται στις πιο επιρρεπείς σε καταστροφές περιφέρειες των πόλεων, σε έδαφος που δεν έχει αναπτυχθεί εξαιτίας των φυσικών κινδύνων – από κατολισθήσεις έως πλημμύρες – που το καθιστούν ακατάλληλο για ελίτ κατοίκηση. Αυτή τη στιγμή, καθώς τα νερά των πλημμυρών υποχωρούν στην Ινδία, το Μπαγκλαντές και το Νεπάλ, η UNICEF εκτιμά ότι 16 εκατομμύρια παιδιά εξακολουθούν να χρειάζονται επείγουσα βοήθεια για τη σωτηρία, όπως καθαρό νερό και προμήθειες υγιεινής για την πρόληψη της εξάπλωσης των ασθενειών. Χιλιάδες άνθρωποι μόνο στο Μπαγκλαντές μάχονται με ασθένειες που μεταδίδονται από το νερό, συμπεριλαμβανομένων εστιών διάρροιας, ελονοσίας και πυρετού του δάγκειου πυρετού. Αυτή η ευπάθεια στις περιβαλλοντικές καταστροφές είναι μια επέκταση του σκληρού κοινωνικού λογισμικού που τους ωθεί να ζουν σε επικίνδυνες τοποθεσίες εξ᾽ αρχής.

Και αυτό δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό. Σχεδόν τα δύο τρίτα των πόλεων του κόσμου με περισσότερους από 5 εκατομμύρια κατοίκους βρίσκονται εν μέρει σε παράκτιες ζώνες χαμηλής ανύψωσης, όπου υφίστανται όλο και συχνότεροι και έντονοι κυκλώνες και παράκτιες θύελλες που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή. Ενισχύοντας την απειλή της αύξησης των επιπέδων της θάλασσας, η γη στην οποία χτίζονται οι περισσότερες παράκτιες πόλεις βυθίζεται ταυτόχρονα σε μια διαδικασία γνωστή ως καθίζηση (subsidence). Αυτή η υποχώρηση ήταν άμεσα υπεύθυνη για τις καταστροφικές επιπτώσεις του τυφώνα Κατρίνα στη Νέα Ορλεάνη, αλλά είναι μια διαδικασία που ξεδιπλώνεται σε όλο τον κόσμο και στα ταχύτατα αστικοποιημένα δέλτα των ποταμών. Από το δέλτα του Νείλου της Αιγύπτου στο δέλτα του Κίτρινου Ποταμού της Κίνας, περισσότερα από 500 εκατομμύρια άνθρωποι στον πλανήτη ζουν σήμερα στα δέλτα ποταμών, τα οποία υποχωρούν με τον ανησυχητικό ρυθμό των 10 εκατοστών περίπου τον χρόνο. Κατά την τελευταία δεκαετία, το 85% των μεγάλων δέλτα στον κόσμο γνώρισε πλημμύρες, σκοτώνοντας εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους.

Σε συνδυασμό με αυτή τη διαδικασία καθίζησης, η παράκτια διάβρωση καταστρέφει τα φυσικά εμπόδια που προστατεύουν τις πόλεις από τις ολοένα και πιο έντονες καταιγίδες και τα υδάτινα νερά τους. Η σύγκλιση αυτή σημαίνει ότι ο αυξανόμενος αριθμός των παράκτιων πόλεων του κόσμου σύντομα θα πέσει κάτω από το επίπεδο της θάλασσας. Όπως έχει υπογραμμιστεί τόσο έντονα με τον ῾πνιγμό᾽ του Χιούστον, οι παράκτιες πόλεις ανά τον κόσμο αντιμετωπίζουν ένα μέλλον συνεχιζόμενης συστημικής κρίσης ως αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής. Οι τροπικές καταιγίδες και οι κυκλώνες επηρεάζουν σήμερα 1,4 δισεκατομμύρια ανθρώπους κάθε χρόνο, 24% του σύγχρονου αστικοποιημένου πληθυσμού στον κόσμο. Όμως, ο αριθμός αυτός προβλέπεται να διπλασιαστεί μέχρι το 2050. Οι περιοχές που είναι πιο επιρρεπείς σε αυτές τις καταστροφές εκτείνονται σε μια ζώνη με τις τροπικές περιοχές του πλανήτη, συμπεριλαμβανομένων των αστικών περιοχών της Κεντρικής Αμερικής, της Καραϊβικής, του κόλπου της Βεγγάλης, της Κίνας και των Φιλιππίνων. Σε αυτές τις αστικές “τροπικές περιοχές του χάους”, οι συμφορές που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι της φτωχογειτονιάς και της παραγκούπολης δεν πρέπει να θεωρούνται ως “φυσικές” καταστροφές, αλλά ως ανθρωπογενείς διαταραχές του κλίματος στις οποίες η ανομοιογενής ανάπτυξη και η κοινωνική ανισότητα παίζουν βασικό ρόλο.

(Φωτογραφία απο τις προσφατες πλημμύρες στην Νότια Ασία. Anupam Nath / Assoc. Press)

Η καταστροφική κορύφωση δεν εκτυλίσσεται μόνο στον Παγκόσμιο Νότο. Η απειλή που θέτει η κλιματική αλλαγή στα πλούσια έθνη είναι πραγματική, παρούσα και κλιμακούμενη. Ίσως η πιο έντονη προειδοποίηση για το ανερχόμενο χάος ήταν το ευρωπαϊκό κύμα καύσωνα του 2003, όταν οι ασταθείς θερμοκρασίες – πάνω από 37 βαθμούς ακόμη και τη νύχτα – προκάλεσαν την ανάμιξη του στάσιμου αέρα με διάφορους ρύπους, δημιουργώντας ένα είδος τοξικού νέφους. Υπολογίζεται ότι 70.000 Ευρωπαίοι κάτοικοι των πόλεων έχασαν τη ζωή τους από τον καλοκαιρινό καύσωνα, αριθμός που υποβαθμίζει τους 1.800 θανάτους από τον τυφώνα Κατρίνα στη Νέα Ορλεάνη.
 
Πιο εμφανώς, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας θα επηρεάσει πολλές από τις ισχυρές παγκόσμιες πόλεις του κόσμου, τους βασικούς κόμβους εντολών-και-ελέγχου της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας. Οι περισσότερες από αυτές τις μητροπόλεις συμβαίνουν να είναι λιμενικές πόλεις, κάτι που τείνει να αγνοεί σε μεγάλο βαθμό η βιβλιογραφία για την παγκόσμια πόλη. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, έχουν οκτώ βασικές παγκόσμιες πόλεις: τη Νέα Υόρκη, το Λος Άντζελες, το Σικάγο, τη Βοστώνη, το Σαν Φρανσίσκο-Όκλαντ, την Ουάσινγκτον, το Μαϊάμι και τη Φιλαδέλφεια, όλες βρίσκονται σε παράκτιες ζώνες. Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας και η ένταση των καταιγίδων απειλούν σχεδόν όλες.
 
(Φωτογραφία απο τo πλημμυρισμένο Χιούστον, Αυγουστος 2017. Joe Raedle/ Getty Images)
 
 
Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι δέκα πρώτες πόλεις, των οποίων οι πληθυσμοί εκτίθενται σε φυσικές καταστροφές σήμερα, κατανέμονται σχεδόν ομοιόμορφα μεταξύ ανεπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών: Μουμπάι, Γκουανγκζού, Σαγκάη, Μαϊάμι, Χο Τσι Μινχ, Καλκούτα, διευρυμένη Νέα Υόρκη, Οσάκα-Κόμπε, Αλεξάνδρεια, και Νέα Ορλεάνη. Από την άποψη των οικονομικών περιουσιακών στοιχείων σε κίνδυνο, ωστόσο, ο κατάλογος βαίνει πολύ προς τον Παγκόσμιο Βορρά (Global North), με το Μαϊάμι, τη Νέα Υόρκη, τη Νέα Ορλεάνη, την Οζάκα-Κόμπε, το Τόκυο, το Άμστερνταμ, το Ρότερνταμ, τη Ναγκόγια, την Τάμπα-Αγ. Πετρούπολη και τη Βιρτζίνια στην κορυφή της λίστας. Αν και αυτές οι πόλεις περιέχουν το 60% των απειλούμενων οικονομικών περιουσιακών στοιχείων, βρίσκονται σε τέσσερις μόνο χώρες: τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ιαπωνία, την Ολλανδία και την Κίνα. Θα υπάρξουν εξαιρετικά σοβαρές συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία εάν κάποιες από αυτές υποστούν σοβαρές ζημιές από τις μελλοντικές καταιγίδες. Προβλέπεται ότι η απειλή για τον πλούτο αυτών των πόλεων θα πολλαπλασιαστεί δεκαπλάσια έως το 2070, ενώ ο συνολικός πληθυσμός που εκτίθεται σε φυσικές καταστροφές θα τριπλασιαστεί σε περίπου 150 εκατομμύρια ανθρώπους. Οι στατιστικές αυτές υπογραμμίζουν το γεγονός ότι η ευαισθησία σε ακραίες καιρικές συνθήκες δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της έκθεσης μιας μάζας ανθρώπων σε τυφώνες, κυκλώνες και ξηρασίες, αλλά προϊόν σύνθετης αλληλεπίδρασης πληθυσμών, υποδομών, οικονομικών και πολιτικών θεσμών και ανθρωπογενούς αλλαγής του κλίματος.
 

(Φωτογραφία οικογένειας που βρίσκει καταφύγιο στο Μουμπάι, Ινδία, 2017. Atul Loke / NYT)

Όπως ήδη διαπιστώνουμε, η μεγάλη κρίση και αντιπαράθεση απέναντι στην πλανητική οικο-κτονία που προκαλείται από το καπιταλιστικό σύστημα των απολιθωμένων ορυκτών θα προέλθει κυρίως στις πόλεις του κόσμου. Εάν οι σημερινές πόλεις είναι ένας από τους κύριους παράγοντες που προωθούν το κλίματικό χάος, οι πόλεις είναι επίσης και τα κύρια θύματά του. Αυτή η παγκόσμια σύγκλιση της αστικοποίησης και της αλλαγής του κλίματος δημιούργησε την “ακραία πόλη”, αστικούς χώρους με έντονη οικονομική ανισότητα όπου θα εξελιχθεί ο πιο σημαντικός αγώνας για ανθρώπινη επιβίωση. Πώς μια πόλη αντιμετωπίζει τους κοινωνικούς τύπους διαστρωμάτωσής της (φυλής, τάξης, φύλου, κλπ.) ή πως αντίθετα επιτρέπει σε αυτές τις κοινωνικές ανισότητες να φουντώνουν, έχει απόλυτη σχέση με το πόσο καλά ή όχι θα μπορέσει να αποτρέψει τις θύελλες που καταδιώκουν την ανθρωπότητα.

 

___

[Το κείμενο αυτό βασίστηκε σε αρθρο του Ashley Dawson (καθηγητή στο City University της Νέας Υόρκης), και το οποίο δημοσιεύτηκε τον Σεπτεμβρη 2017 στο Boston Review. Επιμέλεια: socio.logist]

 

Categories
πολιτικά

Στο «κουρασμένο από βία» Μεξικό, οι Ζαπατίστας δοκιμάζουν την εκλογική πολιτική

Αναδημοσίευση, σε μετάφρασή μας, ενός άρθρου που εγραψε η Paulina Villegas σχετικά με τους Ζαπατίστας, και το οποίο δημοσιεύτηκε στους ‘New York Times’ στις 26 Αυγούστου 2017. (Όλες οι φωτογραφίες προέρχονται επίσης από το ίδιο άρθρο):  

 

(c) Mauricio Lima for The New York Times

Οι Ζαπατίστας, οι ισχυρότεροι πολιτικοί αντάρτες στο Μεξικό εδώ και περίπου 100 χρόνια, παραιτούνται από την ένοπλη επανάσταση, μετά από δεκαετίες αντίθεσης απέναντι στην κυβέρνηση, για έναν απλό λόγο: το Μεξικό είναι τόσο γεμάτο βία, όπως λένε, ώστε η χώρα δεν μπορεί να χειριστεί περισσότερη.

Η απόφαση είναι ένα καυστικό σχόλιο για την κατάσταση του Μεξικού σήμερα, αναφέρουν οι αναλυτές. Οι αντάρτες δεν έχουν καταλήξει σε ειρηνευτική συμφωνία με την κυβέρνηση, ούτε έχουν κερδίσει ακόμα την μακρόχρονη πάλη τους για εγχώρια δικαιώματα. Αλλά οι δολοφονίες στο Μεξικό αυξάνονται τόσο γρήγορα ώστε ακόμη και ένα κίνημα που έχει ρίζες στον ένοπλο αγώνα αισθάνεται υποχρεωμένο να απομακρυνθεί από τη βία.

“Αυτό δείχνει το βαθμό στον οποίο οι Μεξικανοί έχουν κουραστεί από τη βία”, δήλωσε ο Jesús Silva-Herzog, καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Scool of Government του Tecnológico de Monterrey. “Ο πολιτικός ριζοσπαστισμός σήμερα στο Μεξικό πρέπει να είναι ειρηνικός επειδή η δημόσια, κοινωνική και οικονομική ζωή της χώρας έχει βαφεί με αίμα για πάρα πολύ καιρό”.

Ο subcommander Marcos, ο ηγέτης των ανταρτών που έγινε παγκόσμιο φαινόμενο το 1994 όταν οι Ζαπατίστας εισέβαλαν σε πόλεις στην πολιτεία Τσιάπας, στάθηκε για λίγη ώρα στη σκηνή για μια σύντομη στιγμή, πίσω από πλήθος μαχητών, νεαρούς με piercings και ιθαγενείς οπαδούς που φορούσαν χειροποίητες μπλούζες.

Μετά από λίγους γύρους χειροκροτημάτων, φωτογραφίες και επαναστατικά τραγούδια, ο Marcos αποχώρησε σιωπηλά από τη σκηνή, μια φανερή αντίθεση στις φλογερές ομιλίες του για την ανισότητα και την ένοπλη επανάσταση που κάποτε τον επέστησαν ως πόλο έλξης για την διεθνή προσοχή και για θερμούς υποστηρικτές.

Αλλά τώρα, λένε οι Ζαπατίστας, η περισσότερη βία, ανεξάρτητα από τον σκοπό, είναι το τελευταίο πράγμα που χρειάζεται το Μεξικό.

Αντ ‘αυτού, αποφάσισαν να εργαστούν στο πλαίσιο του συστήματος που κάποτε αντιτάχθηκαν, υποστηρίζοντας έναν υποψήφιο για να εκλεγεί πρόεδρος στις επόμενες εκλογές.

“Φτάσαμε σε ένα σημείο θραύσης”, δήλωσε ο Carlos González, εκπρόσωπος του Εθνικού Συνεδρίου Αυτοχθόνων, ενός οργανισμού που αντιπροσωπεύει αυτόχθονες ομάδες στο Μεξικό, ο οποίος μιλούσε και για τους Ζαπατίστας.

“Η άρση των όπλων έχει τεθεί εκτὀς συζήτησης”, είπε. “Ήταν απλά μια πολύ αιματηρή επιλογή”, αν και δεν απέκλεισε την ανάληψη των όπλων ξανά σε κάποιο σημείο στο μέλλον.

Η βία έχει μαστίσει εδώ και πολύ καιρό το Μεξικό, όπου περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί και πάνω από 30.000 έχουν εξαφανιστεί στον δεκαετή πόλεμο των ναρκωτικών. Αλλά φέτος, οι θάνατοι έχουν φθάσει σε νέα ύψη: Μάιος και Ιούνιος έθεσαν διαδοχικά νέο 20ετές ρεκόρ σχετικά με τον αριθμό των ανθρωποκτονιών σε ολόκληρη τη χώρα.

Αφήνοντας πίσω την επαναστατική ταυτότητα που κάποτε τους καθόρισε, οι Ζαπατίστας, των οποίων το πλήρες όνομα είναι Zapatista Army of National Liberation, μπαίνουν στην εκλογική πολιτική. Έχουν επικυρώσει τη María de Jesús Patricio Martínez, μία θεραπεύτρια από τους αυτόχθονες πληθυσμούς Nahua (δες φωτογραφία από κάτω), ως υποψήφια στις προεδρικές εκλογές του επόμενου έτους.

“Στο Μεξικό, το να είσαι αυτόχθονας σημαίνει να είσαι εξοικειωμένος με το να σε αντιμετωπίζουν σαν μισό άτομο και αν είσαι γυναίκα, ακόμα λιγότερο,” είπε η κυρία Patricio, 57 ετών, η οποία δεν είναι η ίδια Ζαπατίστα.
 
Ο στόχος των Ζαπατίστας, λένε, δεν είναι να κερδίσει, αλλά να χρησιμοποιήσει τις εκλογές του 2018 ως πλατφόρμα για να εκφράσει τα ζητήματα που πιέζονται περισσότερο στις αυτόχθονες κοινότητες του Μεξικού.
 
“Δεν θα μπορούσαμε να νοιαζόμαστε λιγότερο για την προεδρία, το μόνο που θέλουμε να κάνουμε είναι να συντρίψουμε το εκλογικό πάρτυ”, δήλωσε ο κ. González. Η κυβέρνηση του Μεξικού λέει ότι χαιρετίζει “όλες τις πολιτικές και κοινωνικές εκφράσεις”, συμπεριλαμβανομένου του υποψήφιου των Ζαπατίστας, υποστηρίζοντας ότι συμβάλλει σε μια ισχυρότερη δημοκρατία.
 
Όχι όλοι, όμως, δέχονται αυτή την αφήγηση. Μερικοί από τους αντιπάλους των Ζαπατίστας τους θεωρούν ως μια οπορτουνιστική αντάρτικη ομάδα που θα μπορούσε να κατακερματίσει και να καταστρέψει περαιτέρω την ψηφοφορία για την αριστερά. Ένας από τους κύριους επικριτές τους είναι ο κορυφαίος λαϊκίστης αριστερός προεδρικός υποψήφιος, Andrés Manuel López Obrador, πρωταγωνιστής στις πρώτες δημοσκοπήσεις, ο οποίος χαρακτήρισε την υποψηφιότητα που υποστηρίζεται από την Ζαπατίστας ως “πολιτικό κόλπο”.
 
 
Όταν οι Ζαπατίστας πρωτοεμφανίστηκαν το 1994, η απειλή βίας ήταν μέρος του προγράμματος. Ένα αποσβολωμένο έθνος παρακολουθούσε τον στρατό των αυτόχθονων αγροτών, που φορώντας μάσκες σκι και κρατώντας όπλα, εισέβαλε σε αρκετές πόλεις στο νότιο κράτος της Τσιάπας και κήρυξε πόλεμο εναντίον του μεξικανικού κράτους.
 
Οι αντάρτες ζήτησαν την αναγνώριση και την προστασία των αυτόχθονων κοινοτήτων, οι οποίες διαρκώς κατατάσσονται στο κατώτατο σημείο της κοινωνικο-οικονομικής κλίμακας της χώρας. Με την ένοπλη εξέγερση, τους μαύρους μπαλακλάδες και τις παθιασμένες ομιλίες, ο Ζαπατίστας ανάγκασαν το Μεξικό να έρθει αντιμέτωπο με τη μακρά ιστορία της ανισότητας που το διέπει.
 
Η εξέγερση ήρθε σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη στιγμή, καθώς το Μεξικό είχε αρχίσει να βιώνει τις ωδίνες της παγκοσμιοποίησης και της βαθύτερης σχέσης του με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών της Βόρειας Αμερικής (North American Free Trade Agreement) τέθηκε σε ισχύ την ημέρα που ξεκίνησε η εξέγερση.

Μετά από μια αντιπαράθεση 12 ημερών μεταξύ κυβερνητικών στρατευμάτων και μαχητών των Ζαπατίστας, πραγματοποιήθηκε μια πρώτη εκεχειρία. Σύντομα όμως κατάρρευσε, όταν ο τότε πρόεδρος, Ερνέστο Ζεντίλο, εξέδωσε εντάλματα σύλληψης για εξέχοντα μέλη των Ζαπατίστας, συμπεριλαμβανομένου του μοναδικού μη αυτόχθονα εκπροσώπου τους, του Subcommander Marcos.
 
Με τις παθιασμένες ομιλίες όμως του μυστηριώδη ηγέτη τους πάνω στο άλογο, οι Ζαπατίστας γρήγορα κατάφεραν να προσελκύσουν λεγεώνες οπαδών τόσο τοπικά όσο και στο εξωτερικό. Κάποιοι χαιρέτησαν την πάλη των επαναστατών ως την πρώτη “μεταμοντέρνα επανάσταση”.
 
Μια βραδεία διαδικασία διαπραγματεύσεων με την κυβέρνηση ακολούθησε, οδηγώντας στις συμφωνίες του San Andrés, που υπογράφηκαν το 1996. Εκεί δόθηκε η υπόσχεση για μια συνταγματική μεταρρύθμιση που θα παρείχε περιορισμένη αυτονομία στις αυτόχθονες κοινότητες, όπως το δικαίωμα εκλογής συμβουλίων για τοπική κυριαρχία επί των εδαφών τους.
 
 

Αλλά όταν η μεταρρύθμιση ψηφίστηκε οριστικά το 2001, τότε αποκλείστηκε το δικαίωμα αυτόνομης κυριαρχίας πάνω στα εδάφη τους, ωθώντας τους Ζαπατίστας να κόψουν όλους τους δεσμούς με την κυβέρνηση και τα πολιτικά κόμματα.
 
Η δυναμική τους άρχισε να ξεθωριάζει. Οι αντάρτες εξαφανίστηκαν από το δημόσιο ραντάρ, επέστρεψαν στα κρησφύγετά τους στη ζούγκλα Lacandon και διοργάνωσαν ήσυχα τις δικές τους κοινότητες αντί να αναζητήσουν δημοσιότητα.
 
Και πριν από τρία χρόνια, ο Subcommander Marcos έδωσε μια ομιλία που αντικατόπτριζε τον στρατό των Ζαπατιστών και καθόριζε αυτό που τελικά θα γινόταν, από φέτος, ως η νέα πορεία των επαναστατών.
 
«Επιλέγουμε τη ζωή, όχι τον θάνατο», είπε σε αυτή την ομιλία. “Αντί να κατασκευάζουμε στρατώνες και να βελτιώνουμε το οπλοστάσιό μας, κατασκευάσαμε σχολεία, νοσοκομεία και βελτιώσαμε τις συνθήκες διαβίωσης μας”.
 
Οι Ζαπατίστας άλλαζαν, όπως και αυτός. Ο ίδιος άλλάξε το όνομά του σε Subcommander Galeano, για να τιμήσει έναν πεσμένο σύντροφο. Και ανήγγειλε το θάνατο του ᾽προσωπείου᾽ Marcos. Δεν υπάρχει πλέον ανάγκη για αυτό, είπε, περιγράφοντάς το ως “ένα κοστούμι για τα ΜΜΕ”.
 
Τα επόμενα χρόνια, οι ελεγχόμενες από την Ζαπατίστας περιοχές εξασφάλιζαν de facto αυτονομία, παρέχοντας ευρεία πρόσβαση στις υπηρεσίες εκπαίδευσης και υγείας. Το οργανωμένο έγκλημα δεν μπόρεσε να διεισδύσει στην περιοχή.
 
 

Μόλις 16 μίλια βόρεια από την αποικιακή πόλη του San Cristóbal de las Casas, μία μεγάλη πινακίδα καλωσορίζει τους ξένους στο Oventik, ένα θύλακα των Ζαπατίστας. Όπως γράφει: “Σε αυτό το μέρος οι άνθρωποι κυβερνούν και η κυβέρνηση υπακούει.” Ύπάρχουν φρουροί 24 ώρες την ημέρα, παρακολουθώντας και κάνοντας αυστηρές ερωτήσεις στους ξενόφερτους σχετικά με τις επιχειρήσεις τους, συχνά απομακρύνοντάς τους από εκεί.
 
Τα καταστήματα εφοδιασμού πωλούν μπλουζάκια με τη δημοφιλή εικόνα του Marcos που φοράει μια μάσκα και καπνίζει μία πίπα, με φράσεις–λεζάντες από κάτω όπως: “Ζητώ συγγνώμη που σας ενοχλώ, αυτή είναι μια επανάσταση”.
 
Φωτεινές, τεράστιες τοιχογραφίες με επαναστατικά συνθήματα, τόσο στην τοπική γλώσσα Tzotzil όσο και στα ισπανικά, καλύπτουν κάθε κτίριο. Δεν επιτρέπεται το αλκοόλ, ούτε και η χρήση ή η καλλιέργεια παράνομων ναρκωτικών ουσιών. Αντίθετα, οι αγρότες καλλιεργούν καφέ, μέλι και λουλούδια. Οι άνθρωποι κατασκευάζουν παπούτσια, πωλούν τορτίγιας και ζουν σε ένα σύστημα που μοιάζει με κοινότητες, ενώ μοιράζονται τις ευθύνες και τη δύναμη λήψης αποφάσεων στα αποκαλούμενα Συμβούλια καλής κυβέρνησης (Good Government Councils).
 
῾῾Οι Η.Π.Α. φαίνεται ότι προορίζονται, με πρόνοια, να σπείρουν τη Λατινική Αμερική με μιζέρια στο όνομα της ελευθερίας », γράφει μια φθαρμένη πινακίδα που κρέμεται στη μέση μιας σκονισμένης τραπεζαρίας.
 
Αυτό το μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης των Zapatistas και το νέο πολιτικό κίνημα που υποστηρίζει την κ. Patricio για πρόεδρο, έχουν δωσει ελπίδα σε πολλούς Μεξικάνους χωρίς δκαιώματα ότι ο τρόπος με τον οποίο κυβερνώνται μπορεί να είναι διαφορετικός και καλύτερος, με ένα δημοκρατικότερο σύστημα το οποίο θα παραμένει ελεύθερο από εκείνο το είδος πολιτικής, με συμφωνίες διαφθοράς και πελατειακές σχέσεις, που υπάρχει σε κάθε επίπεδο της διακυβέρνησης.
 
“Αυτοί ήταν που διατήρησαν και έτρεφαν την ελπίδα μας όλα αυτά τα χρόνια”, δήλωσε η Maribel Cervantes, κοινοτική διοργανώτρια από το Veracruz, αναφερόμενη στους Ζαπατίστας.
 
“Είναι ένα ζωντανό παράδειγμα του πώς μπορούν να είναι διαφορετικά τα πράγματα”, πρόσθεσε. “Και τώρα αυτή η προεδρική υποψήφια μπορεί να είναι μια ακτίνα φωτός στο σκοτάδι.”
 
[Όλες οι φωτογραφίες: Mauricio Lima for The New York Times. Eκτός απο την φωτογραφία του Marcos: Adriana Zehbrauskas for the New York Times.]
 
 
 
 
 
 
 

 

 

Categories
τα νέα μας

Συμμετοχή της “Σβούρας” στην οικογιορτή “Εν οίκω” | Ηράκλειο 20 έως 23 Ιουλίου 2017

Η “Σβούρα”, από τις 20 εως τις 23 Ιουλίου, θα συμμετέχει στην ΟΙΚΟΓΙΟΡΓΗ “ΕΝ ΟΙΚΩ”, στο Ηράκλειο Κρήτης. 

Περισσότερες πληροφορίες στο σύνδεσμο http://www.enoiko.community/

Categories
τα νέα μας

Παραμύθια και ζωγραφική για τους Ζαπατίστας

Το Σάββατο 8 Απριλίου, στις 7 η ώρα, ο συνεταιρισμός της Σβούρας, θα φιλοξενήσει στον χώρο του (Σπύρου Τρικούπη 21, Εξάρχεια) ζωγραφιές και παραμύθια για τους Ζαπατίστας, για όσους αγαπούν τις ιστορίες, τα χρώματα, τους εξεγερμένους για ψωμί και δικαιοσύνη. Οι ζωγραφιές είναι της Δανάης Ελευθεράκη και τα παραμύθια θα τα αφηγηθεί η Ελεάνα Χατζάκη.

Categories
τα νέα μας

Παραμύθια και ζωγραφική για τους Ζαπατίστας | Σάββατο 8/4/2017 στις 7 μ.μ.

Το Σάββατο 8 Απριλίου, στις 7 η ώρα, ο συνεταιρισμός της Σβούρας, θα φιλοξενήσει στον χώρο του (Σπύρου Τρικούπη 21, Εξάρχεια) ζωγραφιές και παραμύθια για τους Ζαπατίστας, για όσους αγαπούν τις ιστορίες, τα χρώματα, τους εξεγερμένους για ψωμί και δικαιοσύνη. Οι ζωγραφιές είναι της Δανάης Ελευθεράκη και τα παραμύθια θα τα αφηγηθεί η Ελεάνα Χατζάκη.

 

Categories
τα νέα μας

Εκδήλωση για το μέλι στη Σβούρα στις 13 Δεκεμβρίου

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΜΕΛΙΟΥ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΩΝ

Το Σάββατο 13/12/14 στις 17.00 το απόγευμα σας καλούμε στο χώρο της Σβούρας, όπου θα βρίσκονται οι παραγωγοί μελιού με τους οποίους συνεργαζόμαστε για να έρθετε σε επαφή μαζί τους, να ενημερωθείτε σχετικά με τη σημασία της μέλισσας στο κύκλο ζωής της φύσης, να απαντήσουν στα ερωτήματά σας σχετικά με το μέλι και όλα τα άλλα μελισσοκομικά προϊόντα (βασιλικός πολτός, πρόπολη, γύρη).
 
Για να εμπλουτίσουμε τις γνώσεις μας, την υγεία μας και τη γεύση μας με τον πιο γλυκό τρόπο!
Categories
τα νέα μας

Η Σβούρα συμμετέχει στη Γενική Απεργία της 27ης Νοεμβρίου

Η σβούρα θα είναι κλειστή την Πέμπτη 27η Νοέμβρη καθώς συμμετέχει στη γενική απεργία . 

Categories
τα νέα μας

Η Σβούρα συμμετέχει στην 8η Αντιρατσιστική Γιορτή στο Λόφο Κολωνού

Το Σαββατοκύριακο 27& 28 Σεπτέμβρη, στο Λόφο Κολωνού, η Σβούρα συμμετέχει στην 8η Αντιρατσιστική Γιορτή που συνδιοργανώνουν το Κυριακάτικο Σχολείο Μεταναστών και η Κίνησης «Απελάστε το Ρατσισμό». 

Περισσότερα, εδώ.

 

Categories
τα νέα μας

Σάββατο 12 Ιούλη, 6 μ.μ., εκδήλωση αλληλεγγύης στις ζαπατιστικές κοινότητες

Categories
τα νέα μας

Η σβούρα στις Αναιρέσεις

H σβούρα συμμετείχε στο τριήμερο φεστιβάλ των Αναιρέσεων που διοργανώθηκε στη Γεωπονική 5-8 Ιουνίου 2014.

Δείτε φωτογραφίες